W Polsce każdego roku przeprowadza się kilkaset tysięcy badań psychologicznych. Zdecydowana większość dotyczy kierowców i operatorów różnego rodzaju sprzętów, aparatury, urządzeń technicznych. Lista zawodów objętych tym wymogiem stale się wydłuż – różne środowiska pracy w różnym stopniu wpływają na nasze zdrowie psychiczne. Na czym polega proces psychologicznej oceny zdolności do pracy na danym stanowisku?
Badania psychologiczne – potocznie “psychotesty” – to specjalistyczna forma oceny sprawności psychicznej z perspektywy zawodowej sfery życia.
Można je określić jako narzędzia do badania zdolności wykonywania określonych zadań zawodowych oraz przystosowania się do specyficznych warunków pracy bez ryzyka pogorszenia kondycji psychicznej.
Całą procedurę przeprowadza psycholog uprawniony do orzekania o predyspozycjach zawodowych. Podczas wizyty w pracowni psychologicznej pacjent poddawany jest badaniom, których wyniki umożliwiają wydanie opinii na temat sprawności intelektualnej, funkcji poznawczych, koordynacji wzrokowo-ruchowej, szybkości reakcji, a w niektórych przypadkach również cech osobowości.
Na podstawie wyników specjalista jest w stanie ustalić, czy dana osoba w bezpieczny sposób (dla siebie i swojego otoczenia) będzie w stanie pełnić obowiązki zawodowe na objętym stanowisku.
W przypadku konieczności uzyskania orzeczenia, co wynika z przepisów prawa pracy, koszty całego procesu ponosi pracodawca. W sytuacjach, gdy badanie odbywa się na wniosek pacjenta – np. w celu przedłużenia uprawnień dla kierowcy wyższych kategorii, kierowcy pojazdów uprzywilejowanych lub broni palnej – koszt leży po stronie osoby zainteresowanej.
W niektórych przypadkach (np. przy otrzymaniu skierowania z sądu, policji lub inspekcji transportu drogowego) koszty związane ze wszystkimi procedurami pokrywa podmiot kierujący.
W przypadku otrzymania informacji o konieczności poddania się badaniu psychologicznemu ze Starostwa – np. w związku z kierowaniem pojazdem w stanie nietrzeźwości, po użyciu środków odurzających, przekroczenia liczby 24 punktów za naruszenie przepisów ruchu drogowego czy spowodowanie wypadku drogowego – koszty zawsze pokrywa osoba badana.
Obowiązek wykonania badań psychologicznych dotyczy przede wszystkim tych grup zawodowych, w których ryzyko popełnienia błędu może skutkować poważnymi konsekwencjami – dla zdrowia, życia lub bezpieczeństwa publicznego.
“Psychotesty” obowiązują przede wszystkim kierowców zawodowych, operatorów maszyn i urządzeń technicznych (w tym m.in. suwnic, dźwigów, wózków widłowych, koparek, ładowarek itp.), instruktorów nauki jazdy, egzaminatorów, a także osoby starające się o pozwolenie na broń.
Na badania psychologiczne kierowani są również kierowcy, którzy:
Badaniom podlegają także osoby, które kierują pojazdem uprzywilejowanym bądź przewożącym wartości pieniężne – np. kierowcy karetek, pojazdów policyjnych, straży pożarnej, transportów medycznych, straży bankowej, konwojenci.
Obowiązek uzyskania orzeczenia należy traktować jako formę ochrony – nie tylko samego pracownika, ale też jego współpracowników, osób trzecich oraz pracodawcy, który odpowiada za organizację środowiska pracy.
Przebieg i zakres procedur nie są identyczne. Psycholog dobiera metody postępowania i narzędzia, którymi posługuje się podczas oceny w zależności od celu skierowania oraz charakteru stanowiska, które dana osoba zajmuje lub planuje objąć. W każdej z tych najczęściej badanych grup obowiązuje inna metodologia, różny zestaw narzędzi, metod badawczych i inny poziom wymagań diagnostycznych.
Przykładowe zakresy badań psychologicznych u:
Psycholog, jeżeli wymaga tego realizacja celu badania, może poszerzyć jego zakres. Wówczas przeprowadza dodatkową diagnozę cech osobowości, zaburzeń emocjonalnych, deficytów poznawczych, szczególnych predyspozycji na określone stanowisko pracy.
Zakresy warunkują również wymagania formalne – np. zgodność z rozporządzeniem w sprawie badań psychologicznych osób kierujących pojazdami lub przepisy branżowe, które określają kryteria psychofizyczne dla danej grupy zawodowej.
Po zakończeniu badania psycholog formułuje wniosek, który przybiera postać orzeczenia lub wyniku konsultacji psychologicznej. To oficjalny dokument, który zawiera ocenę zdolności do wykonywania określonego rodzaju pracy lub prowadzenia pojazdów. Orzeczenie psychologiczne lub wynik konsultacji psychologicznej może mieć charakter pozytywny lub negatywny.
Jeśli psycholog nie stwierdzi ograniczeń, wydaje orzeczenie lub wynik konsultacji wskazując na brak przeciwwskazań psychologicznych do kierowania pojazdem, wykonywania określonych czynności, obsługi sprzętu (np. operatora wózka widłowego, suwnicy itp).
W dokumencie może być wskazana również data ważności – najczęściej 5 lat lub 30 miesięcy – dotyczy to głównie kierowców zawodowych, termin jest ustawowy. W przypadku badań wynikających z ustawy o służbie medycyny pracy psycholog ze względu na uzyskane wyniki może wskazać termin następnego badania, ale ostateczna decyzja jest zawsze w gestii lekarza orzekającego.
W sytuacji, gdy badanie ujawnia poważne odchylenia, psycholog wydaje orzeczenie negatywne. Taka decyzja oznacza brak zgody na wykonywanie określonych zadań zawodowych lub utratę prawa do prowadzenia pojazdów w konkretnym zakresie.
W niektórych przypadkach psycholog nie wydaje decyzji od razu. Może zweryfikować wyniki badań w późniejszym terminie, wskazując termin badania powtórnego wybranych funkcji – zazwyczaj w terminie nie dłuższym niż 2 tygodnie od daty badania.
Orzeczenie psychologiczne lub wynik konsultacji psychologicznej przekazywane jest pacjentowi w formie papierowej – opatrzone pieczęcią, podpisem i danymi identyfikacyjnymi pracowni. W przypadku skierowania od organu administracyjnego (np. policji, starosty) kopia dokumentu może być przesłana bezpośrednio do zleceniodawcy.
Większość pacjentów zgłasza się na badanie psychologiczne po raz pierwszy. Dlatego bardzo często pojawiają się pytania o przygotowanie – co należy przynieść, jak się ubrać, czy obowiązują specjalne zasady.
Przede wszystkim badanie czy konsultacja psychologiczna powinna odbywać się w stanie pełnej dyspozycji psychofizycznej – pacjent nie powinien być wyczerpany, rozkojarzony ani niewyspany.
W dniu badania zaleca się unikanie:
Nie ma potrzeby przygotowywania się pod kątem merytorycznym – psycholog nie zadaje pytań o znajomość przepisów, a testy nie są formą egzaminu teoretycznego. Oceniane są naturalne reakcje, zdolność skupienia uwagi, przetwarzania bodźców i wykonywania zadań w rytmie zgodnym z instrukcją.
Należy zabrać ze sobą dokument tożsamości oraz skierowanie – jeżeli zostało wystawione przez pracodawcę, sąd lub inny organ. W przypadku badań wynikających z utraty prawa jazdy warto również przedstawić dokumentację, która może mieć znaczenie dla psychologa (np. zaświadczenia o odbytym leczeniu, potwierdzenie abstynencji lub terapii).
Jeżeli jest to konieczne, należy zabrać ze sobą okulary (do bliży = czytania i do dali = chodzenia).
Psycholog nie ocenia osobowości pacjenta pod kątem charakteru, ekstrawertyzmu czy introwertyzmu. Przedmiotem analizy są konkretne cechy, które mogą wpływać na sposób funkcjonowania zawodowego – szczególnie w warunkach obciążających psychicznie, dynamicznych lub takich, które wymaga szybkiego podejmowania decyzji.
Badania psychologiczne sprawdzą te aspekty psychiki, które wpływają na zdolność do:
W zależności od zawodu psycholog może zwrócić szczególną uwagę np. na sposób reagowania w sytuacji monotonii (dotyczy to np. kierowców transportu dalekobieżnego), zdolność dostrzegania zmian w polu widzenia (ważne przy obsłudze urządzeń technicznych) albo tempo przełączania uwagi między zadaniami (niezbędne przy pracy zespołowej na hali produkcyjnej).
Podczas interpretacji wyników bierze się pod uwagę nie tylko poziom wykonania poszczególnych testów, ale także sposób, w jaki dana osoba radziła sobie w ich trakcie – czy pracowała równo, czy zniechęcała się przy niepowodzeniach, czy była w stanie utrzymać koncentrację bez spadków efektywności.
Pacjent ma prawo zakwestionować treść orzeczenia – ale tylko w określonych przypadkach i zgodnie z procedurą. Z reguły dotyczy to sytuacji, w których badania zostały wykonane na podstawie skierowania ze starostwa lub w celu podwyższenia uprawnień do kierowania, wykonywania pracy jako instruktor nauki jazdy, egzaminator, instruktor techniki jazdy czy osoby ubiegającej się o uprawnienia do kierowania pojazdem uprzywilejowanym bądź przewożącym wartości pieniężne.
Jeżeli osoba badana nie zgadza się z treścią wydanego orzeczenia psychologicznego może w terminie 14 dni od daty otrzymania orzeczenia złożyć pisemny wniosek o przeprowadzenie ponownego badania psychologicznego do wojewódzkiego ośrodka medycyny pracy, właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby badanej. Wniosek składa się w jednostce przeprowadzającej badanie.
W sprawach, które dotyczą procedur wykonywanych z inicjatywy pracodawcy lub na własny wniosek i nie dotyczą kierowców – możliwość odwołania ustala się indywidualnie, najczęściej poprzez ponowne badanie w innej uprawnionej placówce.
Masz pytania? Potrzebujesz indywidualnej oferty?
Skorzystaj z formularza zgłoszeniowego. Nasz konsultant skontaktuje się z Tobą tak szybko, jak to możliwe, by odpowiedzieć na wszystkie pytania i przygotować spersonalizowaną propozycję współpracy.
